Ο νομός Ροδόπης ο οποίος σήμερα ορίζεται από την ομώνυμη οροσειρά προς Βορρά, από το Θρακικό Πέλαγος προς νότο, από το νομό Ξάνθης δυτικά και από το νομό Εβρου ανατολικά, κατοικήθηκε από την αυγή της ιστορίας μέχρι σήμερα από συμπαγή ελληνικά φύλλα.

Είναι μέρος ζωτικού κόμβου μεγάλων χερσαίων και θαλάσσιων δρόμων και γνώρισε από τα προϊστορικά έως τα νεότερα χρόνια συχνές μετακινήσεις φυλετικών ομάδων, εγκαταστάσεις αποίκων, επιδράσεις λαών και πολιτισμών, εχθρικές επιδρομές, πολέμους και κατακτητές.

Τους προϊστορικούς κατοίκους που ήταν κυνηγοί, τροφοσυλλέ-κτες, κτηνοτρόφοι και γεωργοί της παλαιολιθικής και νεολιθικής περιόδου και της Εποχής του Χαλκού, διαδέχθηκαν τα συγγενικά με τους Ελληνες θρακικά φύλα που κατέβηκαν από βορρά στα τέλη του 11 ου π.Χ. αιώνα και απλώθηκαν κυρίως στο Ανατολικό μέρος της Βαλκανικής Χερσονήσου μέχρι και τη Μικρά Ασία. Σύμφωνα δε με τα αρχαιολογικά δεδομένα στην περιοχή του σημερινού νομού Ροδόπης εγκαταστάθηκαν στα υψώματα του όρους Ροδόπη και τους όρους Ισμάρου σε τοποθεσίες κοντά σε ποταμούς και πηγές νερού.
Την παρουσία τους, σήμερα, μαρτυρούν οι οχυρωματικοί περίβολοι, οι κόγχες, οι βωμοί, τα εγχάρακτα σχέδια πάνω σε βράχους, οι λαξευτοί τάφοι, τα κατάλοιπα των οικισμών, η κεραμεική τους με τα εγχάρακτα και εμπίεστα γεωμετρικά σχέδια κ.ά.

Οι στενές σχέσεις, κατά την πορεία του χρόνου, όλων αυτών των συγγενών φύλων που ήλθαν από το βορρά, συνετέλεσαν στο να γί-νουν δεκτά πολλά από τα επψέρους στοιχεία τους, να αφομοιωθούν και είναι πλέον αποδεδέιγμένη σήμερα η συμβολή όλων στη συγκρότηση της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, θεολογίας και ποίησης. (Εύμολπος, Ορφέας, Θόμυρις, Λίνος, Διόνυσος κ.λπ. αναφέρονται στους χώρους του νομού Ροδόπης και σ' όλη τη Θράκη). Σίιμφωνα με τις πληροφορίες που μας δίνει ο 'Ομηρος, η περιοχή του σημερινού ν. Ροδόπης υπήρξε η κοιτίδα του προιστορικού θρακικού φύλου των Κικόνων , οι οποίοι κατείχαν τα απέναντι από τη Σαμοθράκη παράλια, από τη λίμνη Βιστωνίδα έως τις εκβολές του ποταμού 'Εβρου.

Κατά τον 'Ομηρο, στην πόλη Ισμάρα ο Οδυσσέας συνάντησε τον Μάρωνα, ιερέα του Θεού Απόλλωνα.
Η Ισμάρα έχει ταυτιτστεί με την οχυρή ακρόπολη του Αγίου Γεωργίου στην περιοχή της Μαρώνειας.
Τον 70 αι. π.Χ. Έλληνες από τα νησιά του Αιγαίου και από τις Ιωνικές πόλεις της Μ. Ασίας, αναζητώντας κυρίως νέες πλουτοπαραγωγικές πηγές, έφθασαν στα πλούσια παράλια της περιοχής της Θράκης και ίδρυσαν αποικίες στο σημερινό ν . Ροδόπης. Οι Θασίτες ίδρυσαν τη Στρύμη, οι Χιώτες τη Μαρώνεια, οι Σαμιώτες τη Δίκαια.

Η πόλη Δίκαια ήταν κτισμένη κοντά στο σημερινό θέρετρο του ν . Ροδόπης, το Φανάρι, και αναφέρεται πολλές φορές από τον Ηρόδοτο, τον Στράβωνα και άλλους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς.
Η Στρύμη, της οποίας τα ερείmα βρίσκονται σήμερα στο άκρωτήρι της Μολυβωτής, αναφέρεται από τον Ηρόδοτο ως "εμπόριο Θασίων".

Την εποχή αυτή αναπτύχθηκαν η κτηνοτροφία, η γεωργία, το εμπόριο, η ναυσιπλοία, η αλιεία, και οι τέχνες. Η εξαγωγή πολύτψων μετάλλων και της άφθονης ξυλείας έκανε πλούσιους τους κατοίκους, οι οποίοι ανέπτυξαν τις πόλεις τους και γι' αυτό τα νομίσματα της περιοχής είχαν μεγάλη κυκλοφορία.

Γνωστή για τη δραστηριότητά της και την ακτινοβολία του πολιτισμού της κατά την περίοδο αυτή είναι η Μαρώνεια, η οποία πήρε το όνομα της από το μυθικό οικιστή Μάρωνα, γιό του Ευόνθη, ιερέα του Απόλλωνα. Στις πανέμορφες ακρογιαλιές της Μαρώνειας έφεραν οι άνεμοί τα πλοία του μυθικού Οδυσσέα και των συντρόφων του, όταν απέπλευσαν από την Τροία. Από εδώ προέρχονταν το κρασί με το οποίο ο Οδυσσέας μέθυσε και μετά τύφλωσε τον Κύκλωπα Πολύφημο. Αρχαιολογικά ευρήματα υπάρχουν στα χωριά Αετόλοφος, Αρσάκειο, Νέα Σάντα, Πετρωτά κ.λπ.

Το 353-334 π.Χ. όταν ο Φίλιππος Β', Βασιλιάς της Μακεδονίας, θέλησε να επεκτείνει την ισχύ του και πέρα από τα όρια του κράτους του, κατέλαβε όλες τις ελληνικές πόλεις της περιοχής της Θράκης και επομένως και αυτές που βρίσκονται στο ν. Ροδόπης.

Ο Φίλιππος Β' βοήθησε πάρα πολύ στην έντονη παρουσία και ανάπτυξη του ελληνισμού. Με τις κατακτήσεις του ο ελληνισμός απλώθη-κε ακόμη περισσότερο. Δημιουργείται ενιαίο έθνος με ελληνΙKή γλώσ-σα, θρησκεία, ήθη και έθιμα. Η ίδια επίδραση συνεχίστηκε και στα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου (330-323 π.Χ.), γιού του Φιλίππου και διαδόχου του.

Στην εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου εναντίον των Περσών πήραν μέρος και κάτοικοι από το σημερινό ν . Ροδόπης, τη Θράκη γενικότερα, καθώς και από τα νότια μέρη της Ελλάδας. Μετά το θάνατο το Μ. Αλεξάνδρου η διοίκηση του σημερινού ν. Ροδόπης, ακολουθώντας πάντα την τύχη της Θράκης, περιήλθε στον Λυσίμαχο (323-281 π.Χ.). Λίγο αργότερα οι κάτοικοι της περιοχής γνώρισαν διαδοχικές κατακτήσεις από τον Πτολεμαίο Γ' της Αιγύπτου (224 π.Χ.)., το Φίλιππο Ε' της Μακεδονίας (200-196 π.Χ., 187-183 π.Χ.) τον Αντίοχο Γ' της Συρίας (194-189 π.Χ.).

Η στρατιωτική παρουσία των κατακτητών και κυρίως οι ενέργειες και η πολιτική του Φιλίππου του Ε' προκάλεσαν έντονες αναταραχές στις πόλεις, ενίσχυσαν τα φιλορωμαίκά κόμματα και οδήγησαν στις διπλωματικές επεμβάσεις των Ρωμαίων .

Μετά την ήττα του Περσέα από τοος Ρωμαίους στη μάχη της Πύδνας (168 π.Χ.) η Μακεδονική μοναρχία καταλύθηκε και το μέγα κράτος των Μακεδόνων διαμελίστηκε σε τέσσερα τμήματα. Η περιοχή του σημερινού ν. Ροδόπης με όλες τις κτήσεις ανατολικά του ποταμού Νέστου ανήκουν στο πρώτο τμήμα με πρωτεύουσα την Αμφίπολη.

Για διπλωματικούς λόγους η Ρώμη ανακήρυξε ελεύθερες πολλές πόλεις και μεταξύ αυτών και τη Μαρώνεια. Τέλος το ίδιο χρονικό διάστημα, στην περιοχή επιβλήθηκε η Ρωμαϊκή επικυριαρχία (Βασιλιάς Οδρυσών Κότυς Β') και το 46 μ.Χ. γίνεται επαρχία της Ρώμης με πρωτεύουσα την Πέρυνθο. Ο Βασιλιός Κότυς Δ , (12-19 μ.Χ.), φίλος και σύμμαχος του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αυγού-στου υποστήριξε τα ελληνικά γράμματα, την ελληνική γλώσσα, τα οποία επικράτησαν σ' όλη τη διάρκεια της Ρωμαιοκρατίας, καθώς και τις καλές τέχνες. Οι Ρωμαίοι αυτοκράτοες ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα για όλη τη Θράκη και ίδρυσαν πολλές πόλεις. Στην ανάπτυξη συνέβαλαν και οι δρόμοι που συνέδεαν τις πόλεις με τη θάλασσα και στην κεντρική Ευρωπη. Ο μεγαλύτερος δρόμος, η εγνατία οδός, ήταν η βασική οδική αρτηρία για πολλούς αιώνες (Δυρράχιο-Βυζάντιο).

Σταθμός στην ιστορία του νομού Ροδόπης υπήρξε η εξάπλωση του Χριστιανισμού και η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης (330 μ.χ.). Το κέντρο του ελληνισμού από την κεντρική και νότια Ελλόδα μεταφέρε-ται στις βόρειες περιοχές (Μακεδονία - Θράκη). Η περιοχή αποτέλεσε για αιώνες την ασπίδα της Κωνσταντινούπολης, γι' αυτό γνώρισε πολυάριθμες επιδρομές και καταστροφές.

Ήταν η περίοδος που το Ανατολικό Ρωμαϊκό κράτος στηρίχθηκε στις μεγάλες δυνάμεις, τον Ελληνισμό και το Χριστιανισμό, γι' αυτό πολύ γρήγορα έχασε τη ρωμαίΚή του υπόσταση και μεταβλήθηκε σε .... ελληνική Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου φρόντισαν ιδιαίτερα την περιοχή της Ροδόπης, λόγω της σπουδαιότητάς της. Ο Αναστάσιος Α' (492-518 μ.Χ.) ίδρυσε την πόλη Αναστασιούπολη, την οποία οι Ούνοι έκαψαν το (561 μ.Χ.) και ξανάχτισε ο Παλαιολόγος ο Β' (1312 μ.Χ.). Σώζεται ένα μέρος από τα τείχη της στη β.δ. όχθη της λίμνης Βιστωνίδας.

Ο Ιουστινιανός Α' (527-565 μ.Χ.) οχύρωσε πολλές πόλεις και ίδρυσε φρούρια. Στο ν. Ροδόπης ιδρύονται οι πόλεις Μοσυνούπολη, η Γρατιανού ή Γρατιανούπολη (Γρατινή), τα Κουματζηνά (Κομοτηνή). Τα Βυζαντινά μνημεία του ν. Ροδόπης εκφράζουν έντονα το μεγαλείο των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων. Το Παπίκιο όρος της Ροδόπης υπήρξε κέντρο μοναχισμού (110ς - 140ς αι. μ.Χ.) εφάμιλλο του Αγίου 'Ορους, όπου εμόνασαν ιστορικές φυσιογνωμίες όπως ο γιος του Μανουήλ Α' Κομνηνού, ο Αλέξιος (1191 μ.Χ.), ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Δεσπότης θεσ/κης (1i16 μ.Χ.) κ.λπ. Ερείπια μοναστηρίων σώζονται σε πολλά μέρη μέχρι και σήμερα.

Σ' όλη τη Βυζαντινήπερίοδο η περιοχή μαζί με όλη τη Θράκη αποτελεί "Οφφίκιον" . 'Οταν αργότερα, ύστερα από τους εμφυλίους πολέμους και τις δυναστικές έριδες για το θρόνο, η διοίκηση παίρνει περισσότερο στρατιωτικό χαρακτήρα για να αντιμετωπίσει κυρίως τη Βουλγαρική απειλή, η περιοχή του σημερινού ν . Ροδόπης μαζί με της Ξάνθης αποτελεί το θέμα του Βολερού με πρωτεύουσα τη Μοσυνούπολη.

Τα Κουματζηνά - η σημερινή πρωτεύουσα του νομού - είναι κτισμένη σχεδόν πάνω στην εγνατία οδό, ερείπια της οποίας σώζονται μέχρι σήεμρα. Κοντά στο χωριό ΠολΟΟνθος, λίγα χιλιόμετρα έξω από την Κομοτηνή σώζεται η Μεσαιωνική γέφυρα του ποταμού Κομψάτου.

Με τις καταστροφές που προκλήθηκαν από τις επιδρομές των Βουλγάρων και των Σέρβων διαλύθηκε η ενότητα του κράτους και έτσι δόθηκε η ευκαιρία στους Οθωμανούς να αρχίσουν τις επεμβάσεις στην περιοχή (14ος αι. μ.Χ.).

Το 1360-1361 επί Σουλτάνου Ορχάν, οι Οθωμανοί κατέλαβαν ύστερα από συνεχείς προσπάθειες την περιοχή. Η Κομοτηνή κατελήφθη το 1363 μ.Χ.).
Οι πόλεμοι των Οθωμανών Τούρκων είχαν χαρακτήρα ιερού πολέμου με κύριο στόχο τη διάδοση της μουσουλμανικής θρησκείας. Οι κάτοικοι της περιοχής του σημερινού ν. Ροδόπης, όπως και της Θράκης,  έμειναν στενά δεμένοι με τα κέντρα του Χριστιανισμού, την Κων/πολη και τη Θεσ/νίκη.

Οι κατοικούντες δε στην ορεινή Ροδόπη (Πομάκοι) διατήρησαν τα πανάρχαια ήθη και έθιμά τους, αν και αναγκάσθηκαν να εξισλαμισθούν το 170 αι. μ.χ.

Μεγάλη ήταν η προσφορά των κατοίκων του ν. Ροδόπης στον αγώνα για την αποτίναξη του Τουρκικoύ ζυγού σε όλη τη διάρκεια των έξι περίπου αιώνων της σκλαβιάς, κατά την οποία ο τόπος γνώρισε τις μεγαλύτερες θηριωδίες με όμεσο αποτέλεσμα τον αποδεκατισμό του πληθυσμού του.

Η διατήρηση όμως της εθνικής συνείδησης, η πνευματική καλλιέργεια, η προπαρασκευή των υπόδομων για τη μεγάλη εξέγερση, οι θυσίες και το αίμα, η συμμετοχή πολλών αγωνιστών του νομού στους αγώνες της περιοχής (1821-1828 μ.Χ.) . ιεροδιάκονος Ιωαννίκιος (Κο-μοτηνή), ο Γεώργιος Γεβίδης (Μαρώνεια) κ.ά. - η οικονομική οργάνωση σε συντεχνιες, τα εσνάφια, η επίδραση της παιδείας και της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας ήταν οι συντελεστές που βοήθησαν στην απελευθέρωση των Ελλήνων της περιοχής ν . Ροδόπης.